PTSD چیست؟ علائم، تشخیص و درمان اختلال استرس پس از سانحه

گاهی حادثه تمام شده است، اما تجربه‌ی آن هنوز در زندگی ادامه دارد. صدایی ناگهانی بدن را آماده‌ی دفاع می‌کند؛ مسیری که زمانی عادی بود دور زده می‌شود؛ خواب با کابوس یا بیدارشدن‌های مکرر قطع می‌شود؛ یا خاطره‌ای بی‌دعوت آن‌قدر زنده برمی‌گردد که انگار خطر دوباره در حال رخ‌دادن است.

این واکنش‌ها پس از رویدادی آسیب‌زا عجیب یا نشانه‌ی ضعف نیستند. بسیاری از افراد در روزها و هفته‌های نخست اضطراب، غم، خشم، آشفتگی خواب یا مرور مکرر حادثه را تجربه می‌کنند و شدت این واکنش‌ها با گذشت زمان کمتر می‌شود. اگر نشانه‌ها بیش از یک ماه ادامه پیدا کنند، در کار، رابطه یا زندگی روزمره اختلال بسازند و فرد همچنان با بازگشت خاطره، اجتناب یا احساس خطر زندگی کند، ممکن است اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD مطرح باشد. تشخیص آن به ارزیابی متخصص نیاز دارد. [راهنمای NIMH درباره PTSD]

PTSD یا اختلال استرس پس از سانحه چیست؟

PTSD مخفف Post-Traumatic Stress Disorder و به معنای اختلال استرس پس از سانحه است. این اختلال ممکن است پس از تجربه یا مشاهده‌ی رویدادی شکل بگیرد که با مرگ یا تهدید به مرگ، آسیب جدی یا خشونت جنسی همراه بوده است. در بعضی شرایط، آگاه‌شدن از حادثه‌ای شدید برای یکی از نزدیکان یا مواجهه‌ی مکرر شغلی با جزئیات حوادث آسیب‌زا نیز می‌تواند زمینه‌ساز نشانه‌ها باشد.

فرد ممکن است حتی پس از پایان خطر، همچنان احساس تنش، ترس یا آماده‌باش داشته باشد. بخشی از تجربه در گذشته رخ داده، اما اثر آن در اکنون دیده می‌شود: در خواب، تمرکز، رابطه با دیگران، واکنش‌های بدنی یا تصمیم‌هایی که برای دورماندن از یادآورهای حادثه گرفته می‌شوند.

هر تجربه‌ی آسیب‌زا به PTSD منجر نمی‌شود. بر اساس NIMH، بیشتر افرادی که رویدادی خطرناک را پشت سر می‌گذارند دچار PTSD نمی‌شوند و ترکیبی از عوامل فردی، اجتماعی و مربوط به خود رویداد در شکل‌گیری آن نقش دارد.

علائم PTSD چیست؟

علائم پی تی اس دی در چهار گروه اصلی بررسی می‌شوند. افراد لازم نیست همه‌ی نشانه‌ها را داشته باشند و شدت یا شکل آن‌ها نیز در هر فرد یکسان نیست. برای تشخیص بزرگسالان، متخصص تعداد مشخصی از نشانه‌ها را در هر گروه، تداوم بیش از یک ماه و اثر آن‌ها بر عملکرد روزمره بررسی می‌کند.

۱. بازتجربه‌ی حادثه

خاطره‌ی رویداد ممکن است ناخواسته و با شدت زیاد بازگردد. این بازگشت می‌تواند به شکل کابوس، تصویر مزاحم، فکر آزاردهنده یا فلش‌بک باشد. هنگام یادآوری، بدن نیز ممکن است واکنش نشان دهد؛ برای مثال ضربان قلب بالا برود، تعریق بیشتر شود یا احساس تنش و تنگی ایجاد شود.

در فلش‌بک، تجربه‌ی گذشته برای لحظاتی کیفیتی بسیار زنده پیدا می‌کند. فرد ممکن است احساس کند حادثه دوباره در حال رخ‌دادن است، حتی اگر بخشی از او بداند اکنون در مکان دیگری قرار دارد.

۲. اجتناب از یادآورها

فرد ممکن است برای روبه‌رو نشدن با ترس، غم یا آشفتگی، از مکان‌ها، افراد، گفت‌وگوها یا فعالیت‌هایی که حادثه را یادآوری می‌کنند فاصله بگیرد. بعضی افراد نیز تلاش می‌کنند افکار و احساسات مربوط به رویداد را کنار بزنند یا با مشغول‌کردن مداوم خود فرصتی برای نزدیک‌شدن به آن‌ها باقی نگذارند.

اجتناب می‌تواند در کوتاه‌مدت از ناراحتی کم کند، اما اگر گسترده شود ممکن است بخش‌های بیشتری از زندگی را محدود کند.

۳. برانگیختگی و واکنش‌پذیری

پس از حادثه، بدن ممکن است مدت‌ها در وضعیت آماده‌باش باقی بماند. از جا پریدن، گوش‌به‌زنگی، تحریک‌پذیری، فوران خشم، دشواری تمرکز، بی‌قراری یا اختلال خواب می‌توانند بخشی از این تجربه باشند. رفتارهای پرخطر یا تکانشی نیز در بعضی افراد بیشتر می‌شوند.

این آماده‌باش مداوم فرساینده است. ممکن است فرد از بیرون آرام به نظر برسد، اما بخش زیادی از انرژی او صرف بررسی محیط و پیش‌بینی خطر شود.

۴. تغییر در افکار و خلق

PTSD فقط تجربه‌ی ترس نیست. ممکن است نگاه فرد به خودش، دیگران و جهان نیز تغییر کند. احساس گناه یا شرم، سرزنش خود، دشواری در به‌یادآوردن بخش‌هایی از حادثه، کاهش علاقه به فعالیت‌های قبلی، فاصله‌گرفتن از دیگران و دشواری در تجربه‌ی احساسات مثبت از نشانه‌های این گروه‌اند.

گاهی فرد به این نتیجه می‌رسد که جهان دیگر جای امنی نیست یا نمی‌توان به کسی اعتماد کرد. این برداشت‌ها در زمینه‌ی حادثه قابل فهم‌اند، اما لزوماً توصیف کامل و تغییرناپذیر واقعیت نیستند. درمان می‌تواند فضایی برای بررسی رابطه‌ی میان حادثه و معنایی فراهم کند که پس از آن شکل گرفته است.

در مواجهه با فردی که فلش‌بک یا «پرت‌شدن به گذشته» دارد چه کنیم؟

اگر فردی برای لحظاتی احساس می‌کند حادثه دوباره در حال رخ‌دادن است، نخست آرام بمانید و با جمله‌های کوتاه صحبت کنید. بدون بحث‌کردن با تجربه‌ی او، می‌توانید نامش را صدا بزنید، خودتان را معرفی کنید و با اجازه‌ی او یادآوری کنید که اکنون کجاست و حادثه در این لحظه در حال رخ‌دادن نیست. از لمس ناگهانی، حرکت سریع، محاصره‌کردن فرد یا وادارکردن او به توضیح جزئیات پرهیز کنید.

اگر همراهی شما برای او پذیرفتنی است، می‌توانید توجهش را به زمان حال برگردانید: از او بخواهید چند چیزی را که می‌بیند یا می‌شنود نام ببرد، تماس پاهایش با زمین را حس کند یا به تنفسی آرام و بدون اجبار توجه کند.  راهنمای NHS برای مدیریت نشانه‌های PTSD ثبت محرک‌هایی مانند صداها و بوها و تمرین‌های تنفسی را از راه‌های ممکن برای مدیریت بعضی نشانه‌ها می‌داند، اما تأکید می‌کند مهارت‌های مدیریت PTSD بهتر است با همراهی متخصص تمرین شوند.

اگر فرد آسیب دیده، قصد آسیب‌زدن به خود یا دیگری دارد، نمی‌تواند به زمان حال برگردد یا وضعیت جسمی نگران‌کننده‌ای دارد، از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک بگیرید. اقدام هنگام فلش‌بک قرار نیست جای درمان یا ارزیابی حرفه‌ای را بگیرد.

آیا هر واکنش بعد از حادثه PTSD است؟

پس از رویدادی تهدیدکننده، افزایش نگرانی، به‌هم‌ریختن خواب، حساس‌شدن به صداها یا نیاز به حرف‌زدن درباره‌ی اتفاق می‌تواند بخشی از واکنش اولیه‌ی انسان به خطر باشد. وجود این نشانه‌ها در روزها و هفته‌های نخست، به‌تنهایی به معنای PTSD نیست.

برای تشخیص PTSD، نشانه‌ها باید بیش از یک ماه ادامه داشته باشند، به اندازه‌ای شدید باشند که در بخش‌هایی از زندگی اختلال ایجاد کنند و با مصرف دارو یا مواد، بیماری جسمی یا وضعیت روان‌شناختی دیگری بهتر توضیح داده نشوند. در ماه نخست، متخصص ممکن است اختلال استرس حاد یا دیگر واکنش‌های حاد پس از تروما را بررسی کند. نشانه‌های PTSD اغلب در سه ماه نخست آغاز می‌شوند، اما در بعضی افراد دیرتر آشکار می‌شوند.

استرس روزمره معمولاً پاسخی به فشارها یا تغییرات زندگی است. اضطراب می‌تواند با نگرانی، تنش بدنی و انتظار خطر همراه باشد، حتی وقتی تهدید روشنی در همان لحظه وجود ندارد. PTSD با رویدادی آسیب‌زا پیوند دارد و الگوی مشخصی از بازتجربه، اجتناب، آماده‌باش و تغییرات خلقی یا شناختی ایجاد می‌کند. مرز این تجربه‌ها همیشه با خودارزیابی روشن نمی‌شود.

چه رویدادهایی ممکن است زمینه‌ساز PTSD باشند؟

رویدادهای آسیب‌زا شکل‌های متفاوتی دارند. جنگ، حمله‌ی تروریستی، تجاوز یا دیگر شکل‌های خشونت جنسی، خشونت خانگی، آزار جسمی، تصادف شدید، آسیب جدی، بلایای طبیعی، مشاهده‌ی مرگ یا جراحت شدید و مواجهه‌ی مکرر شغلی با جزئیات حوادث از نمونه‌های شناخته‌شده‌اند.

گاهی شنیدن خبر حادثه‌ای شدید برای یکی از نزدیکان نیز می‌تواند با نشانه‌های PTSD همراه شود. ارزیابی اینکه نوع مواجهه با معیارهای تشخیصی ارتباط دارد یا نه، بر عهده‌ی متخصص است.

شدت رویداد به‌تنهایی مسیر فرد را تعیین نمی‌کند. دو نفر ممکن است حادثه‌ای مشابه را پشت سر بگذارند و واکنش‌های متفاوتی داشته باشند. این تفاوت به معنای قوی‌تربودن یکی و ضعیف‌تربودن دیگری نیست.

چرا بعضی افراد دچار PTSD می‌شوند؟

هیچ عامل واحدی توضیح نمی‌دهد چه کسی دچار PTSD خواهد شد. تجربه‌های آسیب‌زای قبلی، آسیب یا مشاهده‌ی آسیب دیگران، احساس درماندگی شدید هنگام رویداد، فشارهای تازه پس از آن، سابقه‌ی بعضی مشکلات سلامت روان و دسترسی محدود به حمایت اجتماعی می‌توانند با احتمال بیشتر نشانه‌ها همراه باشند.

در مقابل، حمایت قابل اعتماد، دسترسی به مراقبت، داشتن راه‌هایی برای مدیریت فشار و بازگشت تدریجی به بخش‌های امن زندگی ممکن است به سازگاری کمک کنند. این عوامل نتیجه‌ی قطعی ایجاد نمی‌کنند و نباید برای سرزنش فردی که همچنان درگیر نشانه‌هاست به کار روند. [عوامل خطر و محافظت در NIMH]

تشخیص PTSD در زنان بیشتر از مردان گزارش می‌شود، اما این تفاوت را نمی‌توان به یک علت ساده فروکاست. نوع و تکرار رویدادها، احتمال مواجهه با خشونت جنسی، عوامل زیستی و اجتماعی، شیوه‌ی بروز نشانه‌ها و دسترسی به ارزیابی می‌توانند نقش داشته باشند. این آمار نباید باعث نادیده‌گرفتن نشانه‌های مردان یا افراد با هویت‌های جنسیتی دیگر شود.

ترس بعد از تصادف چه زمانی به PTSD مربوط است؟

ترس از رانندگی، از جا پریدن با صدای ترمز، مرور لحظه‌ی برخورد یا اجتناب از مسیر حادثه در روزهای نخست می‌تواند واکنشی قابل انتظار به یک تصادف شدید باشد. این تجربه زمانی بیشتر به PTSD نزدیک می‌شود که بیش از یک ماه ادامه یابد، با فلش‌بک یا کابوس و آماده‌باش همراه باشد و رفت‌وآمد، کار یا زندگی فرد را محدود کند. تصادف جدی از رویدادهایی است که می‌تواند زمینه‌ساز PTSD باشد، اما هر ترس بعد از تصادف به معنای این اختلال نیست.[راهنمای NIMH درباره مقابله با رویدادهای آسیب‌زا]

برای درمان ترس بعد از تصادف، مجبورکردن خود به رانندگی طولانی یا بازگشت ناگهانی به محل حادثه ممکن است فشار را بیشتر کند. درمانگر آموزش‌دیده می‌تواند پس از ارزیابی، مسیر تدریجی و متناسبی برای مواجهه با یادآورها طراحی کند. اگر آسیب جسمی، درد، سرگیجه یا مشکل تمرکز نیز وجود دارد، بررسی پزشکی را نباید نادیده گرفت.

PTSD چه اثری بر زندگی روزمره می‌گذارد؟

وقتی بخش زیادی از ذهن و بدن درگیر تشخیص خطر است، تمرکز بر کار، درس، رابطه یا مراقبت از خود دشوارتر می‌شود. بی‌خوابی می‌تواند خستگی و تحریک‌پذیری را بیشتر کند. اجتناب ممکن است دامنه‌ی رفت‌وآمد و ارتباط‌های فرد را محدود کند. احساس بی‌اعتمادی یا فاصله نیز ممکن است بر رابطه با نزدیکان اثر بگذارد.

افسردگی، دیگر اختلال‌های اضطرابی و مشکلات مربوط به مصرف الکل یا مواد ممکن است هم‌زمان با PTSD دیده شوند. نشانه‌های جسمی مانند درد، ناراحتی گوارشی یا سردرد نیز ممکن است وجود داشته باشند، اما اختصاصی PTSD نیستند و علت‌های پزشکی آن‌ها باید بررسی شود.

تاریخ‌ها و موقعیت‌هایی که حادثه را یادآوری می‌کنند نیز ممکن است نشانه‌ها را پررنگ‌تر کنند. مقاله‌ی اثر سالگرد تروما این تجربه را جداگانه توضیح می‌دهد.

PTSD در کودکان و نوجوانان

کودکان نیز ممکن است پس از حادثه نشانه‌های پس از تروما را تجربه کنند، اما زبان آن‌ها همیشه شبیه بزرگسالان نیست. کودک خردسال شاید نتواند درباره‌ی خاطره یا ترس خود توضیح روشنی بدهد. تجربه‌ی او ممکن است در بازی‌های تکرارشونده، چسبیدن بیشتر به مراقب، بازگشت شب‌ادراری پس از یادگیری کنترل ادرار، کاهش گفتار یا بی‌قراری دیده شود.

کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان ممکن است نشانه‌هایی نزدیک‌تر به بزرگسالان داشته باشند. افت عملکرد در مدرسه، کناره‌گیری، تحریک‌پذیری، احساس گناه یا رفتارهای پرخطر نیز ممکن است دیده شود. هیچ‌یک از این رفتارها به‌تنهایی PTSD را ثابت نمی‌کند؛ تغییر نسبت به وضعیت قبلی کودک، زمان شروع و ارتباط آن با حادثه اهمیت دارد.

واکنش آرام و قابل پیش‌بینی بزرگسالان می‌تواند احساس امنیت بیشتری ایجاد کند. بهتر است کودک برای تعریف‌کردن جزئیات حادثه تحت فشار قرار نگیرد. گوش‌دادن متناسب با سن، حفظ برنامه‌های روزمره تا حد ممکن و ارزیابی توسط متخصصی که در کار با کودک و تروما تجربه دارد، مسیر مسئولانه‌تری است.

PTSD پیچیده و انواع مرتبط چه تفاوتی دارند؟

بعضی ویژگی‌ها برای توصیف دقیق‌تر تجربه‌ی فرد به کار می‌روند. این نام‌ها ابزار تشخیص حرفه‌ای‌اند و نباید فقط بر اساس شباهت چند تجربه به خود نسبت داده شوند.

PTSD با نشانه‌های تجزیه‌ای

در کنار نشانه‌های اصلی، بعضی افراد احساس می‌کنند از خود یا بدنشان جدا شده‌اند؛ گویی از بیرون خود را می‌بینند. برخی نیز محیط را غیرواقعی، دور یا رؤیاگونه تجربه می‌کنند. متخصص بررسی می‌کند که این تجربه‌ها با مصرف مواد، دارو یا وضعیت پزشکی دیگری بهتر توضیح داده نشوند.

PTSD با بروز دیرهنگام

گاهی بخشی از نشانه‌ها زودتر وجود دارد، اما مجموعه‌ی کامل معیارهای تشخیصی تا ماه‌ها پس از حادثه شکل نمی‌گیرد. فشار تازه یا یادآورهای حادثه ممکن است با آشکارشدن نشانه‌ها هم‌زمان شوند، اما علت در هر فرد به ارزیابی جداگانه نیاز دارد.

PTSD پیچیده

PTSD پیچیده در ICD-11 تشخیصی جداگانه است، اما در DSM-5 عنوان مستقلی ندارد. این وضعیت بیشتر پس از رویدادهای بسیار تهدیدکننده‌ی طولانی یا تکرارشونده‌ای مطرح می‌شود که گریز از آن‌ها دشوار بوده است؛ مانند خشونت خانگی طولانی‌مدت، شکنجه یا آزار مکرر در کودکی. علاوه بر نشانه‌های اصلی PTSD، دشواری پایدار در تنظیم هیجان، نگاه منفی به خود و مشکل در رابطه‌ها نیز بررسی می‌شود. [تعریف و ملاحظات PTSD پیچیده در NICE]

تشخیص PTSD چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص با یک تست اینترنتی یا شمردن چند علامت انجام نمی‌شود. روان‌شناس یا روان‌پزشک درباره‌ی نوع رویداد، زمان شروع و مدت نشانه‌ها، میزان اختلال در زندگی، سابقه‌ی سلامت روان، مصرف دارو یا مواد و احتمال وضعیت‌های جسمی یا روان‌شناختی دیگر سؤال می‌کند.

در بزرگسالان، وجود الگوی مشخصی از بازتجربه، اجتناب، برانگیختگی و تغییرات شناختی یا خلقی برای بیش از یک ماه بررسی می‌شود. معیارهای کودکان خردسال تا حدی متفاوت‌اند. ابزارهای استاندارد می‌توانند به غربالگری و پیگیری کمک کنند، اما نتیجه باید در گفت‌وگوی بالینی و در زمینه‌ی زندگی فرد تفسیر شود.

هدف تشخیص، تبدیل‌کردن انسان به یک برچسب نیست. تشخیص خوب باید به فهم روشن‌تر مسئله، بررسی خطرها و انتخاب درمان متناسب کمک کند.

تست PTSD رایگان چه چیزی را نشان می‌دهد؟

تست‌های آنلاین رایگان معمولاً ابزار غربالگری‌اند؛ یعنی نشان می‌دهند بعضی نشانه‌ها تا چه اندازه حضور دارند و آیا گفت‌وگو با متخصص می‌تواند ارزشمند باشد. نتیجه‌ی بالا یا پایین در یک پرسش‌نامه، به‌تنهایی PTSD را تأیید یا رد نمی‌کند. نوع حادثه، مدت نشانه‌ها، اختلال در عملکرد و علت‌های احتمالی دیگر باید در ارزیابی حرفه‌ای بررسی شوند.

برای مرور اولیه‌ی نشانه‌ها می‌توانید تست اختلال استرس پس از سانحه سیمیاروم را انجام دهید. پاسخ صادقانه بر اساس تجربه‌ی واقعی شما می‌تواند نتیجه را معنادارتر کند؛ بااین‌حال، این نتیجه تشخیص پزشکی یا روان‌شناختی نیست و جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک را نمی‌گیرد. اگر نشانه‌ها ادامه‌دارند، زندگی روزمره را مختل کرده‌اند یا باعث نگرانی جدی شده‌اند، نتیجه‌ی تست را نقطه‌ی شروع گفت‌وگو با متخصص بدانید، نه برچسبی قطعی درباره‌ی خودتان.

پیش از شروع، راهنمای تست و نحوه‌ی استفاده از اطلاعات را بخوانید. اگر پاسخ‌دادن به پرسش‌ها شما را به‌شدت آشفته کرد، می‌توانید تست را متوقف کنید، به محیط امن‌تری بروید و از فردی قابل اعتماد یا متخصص کمک بگیرید. در صورت خطر فوری برای خود یا دیگری، تست آنلاین مسیر مناسبی نیست و باید از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک گرفت.

مؤثرترین درمان PTSD چیست؟

یک درمان واحد برای همه «مؤثرترین» نیست. راهنماهای بالینی، درمان‌های روان‌شناختی متمرکز بر تروما را از گزینه‌های اصلی برای بزرگسالان می‌دانند. انتخاب میان روش‌ها به شدت و نوع نشانه‌ها، زمان گذشته از حادثه، ایمنی فعلی، مشکلات هم‌زمان، ترجیح فرد، سن و تجربه‌ی درمانگر بستگی دارد. NICE درمان شناختی‌رفتاری متمرکز بر تروما را برای بزرگسالان دارای PTSD یا نشانه‌های بالینی مهم پیشنهاد می‌کند و EMDR را نیز در شرایط مشخص توصیه می‌کند.

درمان مؤثر فقط فضایی برای بیان احساسات نیست. فرایندی حرفه‌ای و هدفمند است که در آن مسئله ارزیابی می‌شود، هدف‌ها روشن می‌شوند و پیشرفت و کیفیت همکاری درمانی در طول مسیر مورد گفت‌وگو قرار می‌گیرند.

درمان‌های شناختی‌رفتاری متمرکز بر تروما

درمان پردازش شناختی، درمان شناختی برای PTSD، مواجهه‌ی طولانی‌مدت و درمان مواجهه‌ی روایتی از روش‌هایی هستند که ممکن است پیشنهاد شوند. این درمان‌ها معمولاً شامل آموزش درباره‌ی واکنش‌های پس از تروما، مهارت‌های مدیریت برانگیختگی و فلش‌بک، پردازش خاطره و هیجان‌های مرتبط و کمک به کاهش اجتناب‌اند.

مواجهه در این روش‌ها به معنای روبه‌روکردن ناگهانی فرد با شدیدترین خاطره نیست. درمانگر آموزش‌دیده پس از ارزیابی، مسیر را به‌شکلی ساختارمند و متناسب طراحی می‌کند. [جزئیات مداخلات متمرکز بر تروما در NICE]

EMDR

در EMDR یا حساسیت‌زدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم، خاطره‌های هدف در یک چارچوب مرحله‌ای پردازش می‌شوند و از تحریک دوطرفه، معمولاً حرکات چشم، استفاده می‌شود. این روش باید توسط درمانگر آموزش‌دیده اجرا شود. مناسب‌بودن آن به شرایط فرد و ارزیابی بالینی بستگی دارد؛ نام یک روش به‌تنهایی کیفیت درمان را تضمین نمی‌کند.

دارودرمانی

دارو ممکن است برای بعضی بزرگسالان بخشی از درمان باشد، به‌ویژه وقتی فرد آن را ترجیح می‌دهد یا نشانه‌های هم‌زمان نیازمند توجه‌اند. بعضی داروهای ضدافسردگی از گروه SSRI و نیز ونلافاکسین در راهنماهای بالینی مطرح شده‌اند. انتخاب دارو، بررسی عوارض و تداخل‌ها و تنظیم دوز باید توسط پزشک انجام شود. دارو نباید خودسرانه شروع، قطع یا تغییر داده شود.

درمان PTSD چقدر طول می‌کشد؟

برای برخی درمان‌های متمرکز بر تروما، NICE معمولاً ۸ تا ۱۲ جلسه را مطرح می‌کند، اما این عدد قانون ثابت نیست. تجربه‌های متعدد یا طولانی، مشکلات هم‌زمان، وقفه‌های زندگی یا نیاز به آماده‌سازی بیشتر می‌تواند مسیر را طولانی‌تر کند. تعداد جلسات به‌تنهایی معیار موفقیت نیست؛ هدف‌ها، تغییرات قابل مشاهده و موانع باید در طول درمان بازبینی شوند.

چه کارهایی می‌تواند در روزهای دشوار کمک کند؟

مراقبت‌های روزمره درمان PTSD نیستند، اما ممکن است فشار اضافه را کمتر کنند. حفظ برنامه‌ای نسبتاً منظم برای خواب و غذا، حرکت بدنی متناسب، محدودکردن الکل و مواد، ارتباط با فردی قابل اعتماد و تمرکز بر کارهای کوچک و قابل انجام از پیشنهادهای عمومی پس از تروما هستند. [راهنمای کنارآمدن با رویدادهای آسیب‌زا در NIMH]

صحبت درباره‌ی حادثه باید با انتخاب و آمادگی فرد انجام شود. لازم نیست کسی برای «تمام‌کردن ماجرا» خود را مجبور به تعریف جزئیات کند. بازگشت عمدی به محل حادثه یا مواجهه با یادآورها نیز بهتر است تمرینی خودسرانه نباشد. اگر راهکاری نشانه‌ها را شدیدتر می‌کند، می‌توان آن را متوقف کرد و با متخصص در میان گذاشت.

چه زمانی مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک مهم است؟

برای کمک‌گرفتن لازم نیست منتظر شدیدشدن همه‌ی نشانه‌ها ماند. گفت‌وگو با متخصص می‌تواند مهم باشد اگر نشانه‌ها بیش از یک ماه ادامه یافته‌اند، رو به کاهش نیستند، خواب و کار یا رابطه‌ها را مختل کرده‌اند، فلش‌بک یا کابوس تکرار می‌شود، مصرف الکل یا مواد بیشتر شده یا احساس گناه و ناامیدی سنگین‌تر شده است. NIMH توصیه می‌کند وقتی نشانه‌ها با گذشت زمان بهتر نمی‌شوند یا در زندگی روزمره اختلال ایجاد می‌کنند، کمک حرفه‌ای دریافت شود.

حتی در ماه نخست، اگر نشانه‌ها شدیدند، ایمنی فرد در خطر است یا انجام کارهای ضروری دشوار شده، ارزیابی حرفه‌ای می‌تواند لازم باشد. زمان مراجعه آزمونی برای سنجش قدرت فرد نیست؛ راهی برای روشن‌ترکردن وضعیت و انتخاب مراقبت متناسب است.

اگر خطر خودکشی یا آسیب فوری وجود دارد

افکار خودکشی یا آسیب به خود را نباید صرفاً بخشی عادی از PTSD دانست یا تا جلسه‌ی بعدی درمان به تعویق انداخت. اگر فرد از قصد یا برنامه‌ی مشخص برای آسیب‌زدن به خود یا دیگری حرف می‌زند، ابزار لازم را در دسترس دارد، اقدام کرده است یا نمی‌توانید امنیت او را حفظ کنید، وضعیت فوری است.

در چنین شرایطی، در صورت امکان فرد را تنها نگذارید، بدون قضاوت گوش دهید و با خدمات اورژانسی محل زندگی یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی تماس بگیرید. اگر حضور شما را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد، ابتدا امنیت خود را حفظ کنید و از نیروهای امدادی کمک بخواهید. NIMH در موقعیت‌های تهدیدکننده‌ی زندگی، تماس فوری با خدمات اضطراری را توصیه می‌کند.

برای توضیح بیشتر درباره‌ی حمایت در بحران می‌توانید مقاله‌ی چطور به فردی که قصد خودکشی دارد کمک کنیم را بخوانید. این اطلاعات جایگزین کمک اورژانسی نیستند.

چگونه از فردی که PTSD را تجربه می‌کند حمایت کنیم؟

حمایت همیشه به معنای دانستن جمله‌ی درست نیست. گاهی مهم‌ترین کار این است که تجربه‌ی فرد را کوچک نکنیم و برای عبور سریع او از احساساتش فشار نسازیم.

می‌توانید نگرانی خود را با اشاره به چیزی که دیده‌اید بیان کنید: «مدتی است خواب و تمرکزت به‌هم ریخته و به نظر می‌رسد تحت فشاری. اگر بخواهی، می‌توانیم برای پیدا‌کردن کمک حرفه‌ای با هم بررسی کنیم.» این جمله به‌جای برچسب‌زدن، مشاهده و همراهی را منتقل می‌کند.

برای شنیدن آماده باشید، اما فرد را به تعریف جزئیات وادار نکنید. از جمله‌هایی مانند «فراموشش کن»، «خودت را جمع کن» یا «حداقل زنده ماندی» پرهیز کنید. درباره‌ی نوع حمایتی که اکنون مفید است از خود او بپرسید و در کارهای عملی، مانند پیدا‌کردن درمانگر یا همراهی تا مرکز درمانی، کمک مشخص پیشنهاد دهید. اگر نشانه‌ای از خطر فوری می‌بینید، دریافت کمک اورژانسی بر حفظ حریم خصوصی یا متقاعدکردن تدریجی اولویت دارد.

انتخاب درمانگر برای PTSD

مدرک و سابقه‌ی حرفه‌ای مهم‌اند، اما کافی نیستند. بهتر است درمانگر در ارزیابی و درمان تروما تجربه داشته باشد و بتواند توضیح دهد از چه روشی استفاده می‌کند، شواهد آن چیست، ایمنی چگونه در نظر گرفته می‌شود و پیشرفت درمان چگونه سنجیده خواهد شد.

احساس امنیت، امکان پرسیدن، احترام به مرزها و تناسب رابطه‌ی درمانی نیز اهمیت دارند. اگر در طول درمان احساس می‌کنید شنیده نمی‌شوید، سرعت کار مناسب نیست یا هدف‌ها روشن نیستند، مطرح‌کردن این موضوع بخشی از فرایند درمان است.

اگر تصمیم گرفته‌اید درباره‌ی نشانه‌ها با متخصص گفت‌وگو کنید، می‌توانید برای رزرو جلسه‌ی پیش‌مشاوره‌ی سیمیاروم اقدام کنید. این مسیر جای خدمات اورژانسی را نمی‌گیرد.

زندگی پس از حادثه فقط با حادثه تعریف نمی‌شود

PTSD می‌تواند بخش‌های زیادی از زندگی را درگیر کند، اما تمام هویت یک انسان نیست. نشانه‌هایی که امروز محدودکننده‌اند، در زمینه‌ی تلاش ذهن و بدن برای محافظت پس از خطری واقعی شکل گرفته‌اند. فهم این زمینه به معنای کوچک‌کردن رنج یا پذیرفتن ادامه‌ی آن نیست؛ می‌تواند آغاز رابطه‌ای دقیق‌تر و کمتر سرزنش‌گر با تجربه باشد.

مسیر درمان ممکن است تدریجی و گاهی دشوار باشد. بااین‌حال، امکان شناختن الگوها، بازسازی احساس امنیت و بازپس‌گرفتن بخش‌هایی از زندگی وجود دارد. قدم بعدی برای همه یکسان نیست: ممکن است گفت‌وگو با متخصص، درخواست حمایت از یک نزدیک یا در وضعیت خطر، دریافت کمک اورژانسی باشد.

منابع

– National Institute of Mental Health: Post-Traumatic Stress Disorder
– National Institute of Mental Health: Coping With Traumatic Events
– NICE Guideline NG116: Post-traumatic stress disorder — Recommendations
– NHS: PTSD — Treatment, self-care and support