خانه » خودکشی »
گاهی فکر خودکشی با جمله‌ای مستقیم ظاهر نمی‌شود. ممکن است کسی بگوید «دیگر نمی‌کشم»، «کاش نبودم» یا «بودن من فقط برای دیگران دردسر است». گاهی هم این فکر در سکوت می‌ماند؛ پشت کناره‌گیری، خداحافظی غیرمعمول یا تغییری ناگهانی در رفتار. در چنین لحظه‌ای، مهم‌ترین پرسش این نیست که آیا رنج فرد از نگاه دیگران «به‌اندازه کافی جدی» است یا نه. مهم این است که اکنون چه میزان خطر وجود دارد و چگونه می‌توان کمک را به او نزدیک کرد.
افکار خودکشی نشانه ضعف، خودخواهی یا نقص اخلاقی نیستند. این افکار ممکن است زمانی شکل بگیرند که درد روانی یا جسمی، احساس گرفتارشدن یا ناتوانی در دیدن راهی دیگر شدت گرفته است. با این حال، هیچ توضیح واحدی برای همه وجود ندارد و نمی‌توان از روی یک نشانه درباره قصد یا آینده یک فرد حکم داد.
اگر خطر فوری وجود دارد، چه کار کنید؟
اگر شما یا فردی کنارتان اکنون قصد یا برنامه‌ای برای خودکشی دارد، به وسیله یا موقعیت خطرناک دسترسی دارد، اقدام را آغاز کرده یا پس از آسیب‌زدن به خود به کمک پزشکی نیاز دارد، این یک وضعیت اورژانسی است.
- در ایران با اورژانس پزشکی ۱۱۵ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید.
- اگر خارج از ایران هستید، با شماره اضطراری محل زندگی خود تماس بگیرید.
- در صورت امکان و بدون به‌خطرانداختن خودتان، فرد را تنها نگذارید.
- اگر می‌توانید با ایمنی این کار را انجام دهید، دسترسی او را به وسایل یا مکان‌های خطرناک محدود کنید.
- موضوع را راز نگه ندارید؛ فرد دیگری را که می‌تواند حضوری کمک کند وارد موقعیت کنید.
در خطر فوری، مشاوره آنلاین یا وقت عادی روان‌درمانی جای خدمات اورژانسی را نمی‌گیرد. راهنمای NIMH برای کمک به فرد دارای افکار خودکشی بر پرسیدن مستقیم، حضور، کمک به ایمن‌ماندن، اتصال به حمایت و پیگیری تأکید می‌کند.
پاسخ کوتاه: خودکشی چیست؟
خودکشی به مرگی گفته می‌شود که در پی آسیب عمدی فرد به خودش و با قصد مرگ رخ می‌دهد. «افکار خودکشی» دامنه‌ای از فکرکردن به نبودن یا مردن تا قصد و برنامه برای اقدام را در بر می‌گیرد. «اقدام به خودکشی» نیز رفتاری است که با قصد مرگ انجام می‌شود اما به مرگ منتهی نمی‌شود. این اصطلاح‌ها یکسان نیستند، اما هر کدام می‌توانند به ارزیابی و حمایت نیاز داشته باشند.
خودکشی یک مسئله جدی سلامت عمومی و پدیده‌ای چندعاملی است. سازمان جهانی بهداشت گزارش می‌کند که هر سال بیش از ۷۲۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان می‌بازند و عوامل اجتماعی، فرهنگی، زیستی، روان‌شناختی و محیطی می‌توانند در طول زندگی با هم اثر بگذارند. این آمار تصویری جمعیتی است و برای پیش‌بینی خطر یک فرد به کار نمی‌رود.
افکار خودکشی چه تجربه‌ای هستند؟
افکار خودکشی یک تجربه یکدست نیستند. برای بعضی افراد، فکرهایی گذرا درباره نبودن یا مردن‌اند. برای برخی، تکرارشونده و آزاردهنده می‌شوند. در وضعیت‌های دیگر، فکر به قصد، برنامه یا آمادگی برای اقدام نزدیک می‌شود. شدت این تجربه ممکن است در طول زمان تغییر کند؛ بنابراین آرام‌ترشدن ظاهری فرد یا گفتن «الان بهترم» به‌تنهایی برای کنارگذاشتن نگرانی کافی نیست.
گاهی فرد بیشتر از آنکه بتواند راهی برای ادامه‌دادن ببیند، پایان درد یا فشار تحمل‌ناپذیر را می‌خواهد. اما نباید از این جمله نتیجه گرفت که خطر واقعی نیست یا همه افراد تجربه‌ای یکسان دارند. آنچه می‌گذرد باید با پرسش مستقیم، بدون قضاوت و با توجه به شرایط همان فرد فهمیده شود.
اگر برای پیدا کردن روش‌های خودکشی به این صفحه رسیده‌اید
این صفحه روش، مقایسه یا دستورالعملی برای خودکشی ارائه نمی‌کند. جست‌وجوی چنین عبارتی می‌تواند نشانه آن باشد که فشار از حدی که بتوانید به‌تنهایی حمل کنید بیشتر شده است. لازم نیست برای دریافت کمک، مطمئن باشید که «واقعاً اقدام می‌کنید»؛ همین که به دنبال راه یا وسیله بوده‌اید، دلیل کافی برای توقف و واردکردن یک انسان دیگر به این لحظه است.
از وسیله یا مکانی که ممکن است خطر را بیشتر کند فاصله بگیرید، تنها نمانید و به یک نفر مشخص بگویید: «الان از تنها ماندن با خودم مطمئن نیستم و کمک می‌خواهم.» اگر خطر فوری است، با خدمات اضطراری تماس بگیرید. در ایران، ۱۱۵ و ۱۲۳ برای وضعیت فوری در اولویت‌اند. اطلاعات خطوط حمایتی ایران در صفحه فارسی کمیساریای عالی سازمان ملل در ایران نیز فهرست شده است.
دلایل خودکشی چیست؟
برای خودکشی معمولاً نمی‌توان یک علت واحد پیدا کرد. نسبت‌دادن آن به یک جدایی، بیماری، تشخیص روان‌پزشکی یا تصمیم شخصی، پیچیدگی تجربه انسان را نادیده می‌گیرد. عوامل خطر احتمال را افزایش می‌دهند، اما علت قطعی نیستند؛ بسیاری از افرادی که یک یا چند عامل خطر دارند هرگز اقدام به خودکشی نمی‌کنند.
عوامل فردی و مرتبط با سلامت
- سابقه اقدام به خودکشی یا خودآسیب‌رسانی؛
- افسردگی، اختلال دوقطبی، بعضی تجربه‌های روان‌پریشانه یا دیگر مشکلات سلامت روان؛
- مصرف الکل یا مواد، به‌ویژه هنگام بحران؛
- درد مزمن، بیماری جدی یا افت ناگهانی سلامت؛
- ناامیدی شدید، احساس گرفتارشدن یا سرباربودن؛
- و رفتارهای تکانشی یا پرخطر.
وجود یک تشخیص به معنای حتمی‌بودن خودکشی نیست. برای نمونه، افسردگی می‌تواند خطر را افزایش دهد، اما افکار خودکشی را نباید فقط نشانه افسردگی دانست. اگر می‌خواهید تفاوت غم و افسردگی و مسیر دریافت کمک را بهتر بشناسید، صفحه مشاوره و درمان افسردگی آنلاین توضیح تکمیلی ارائه می‌کند.
عوامل رابطه‌ای، اجتماعی و محیطی
- فقدان، سوگ، جدایی یا تعارض شدید در رابطه؛
- تنهایی و قطع ارتباط با شبکه حمایتی؛
- مشکلات مالی، شغلی، حقوقی یا مسکن؛
- تجربه خشونت، آزار، تبعیض، جنگ، مهاجرت اجباری یا بلایای طبیعی؛
- دشواری دسترسی به مراقبت سلامت روان؛
- و دسترسی آسان به ابزارهای بسیار خطرناک.
سازمان جهانی بهداشت و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا هر دو بر چندسطحی‌بودن خطر تأکید می‌کنند: آنچه درون فرد می‌گذرد مهم است، اما رابطه، جامعه، تبعیض، دسترسی به مراقبت و محیط نیز بخشی از تصویرند.
عوامل محافظت‌کننده
ارتباط با آدم‌های حمایتگر، احساس تعلق، دسترسی به مراقبت باکیفیت، مهارت‌های حل مسئله، دلایل شخصی برای ادامه زندگی و کاهش دسترسی به ابزارهای کشنده می‌توانند احتمال ایمن‌ماندن و دریافت کمک را بیشتر کنند. این عوامل تضمین نیستند؛ حضور خانواده یا داشتن درمانگر نیز خطر را به صفر نمی‌رساند. ارزش آن‌ها در ساختن شبکه‌ای است که فرد در لحظه بحران مجبور نباشد تنها تصمیم بگیرد.
علائم و نشانه‌های هشدار خودکشی
هیچ نشانه‌ای به‌تنهایی قصد خودکشی را ثابت نمی‌کند و نبودن نشانه‌های آشکار نیز خطر را کاملاً رد نمی‌کند. با این حال، بعضی تغییرها به رسیدگی سریع نیاز دارند، به‌ویژه وقتی تازه ایجاد شده‌اند یا شدت گرفته‌اند:
- حرف‌زدن درباره مردن، خودکشی، نداشتن دلیل برای ادامه‌دادن یا سرباربودن؛
- احساس گرفتارشدن، ناامیدی شدید، شرم یا گناه طاقت‌فرسا؛
- درد روانی یا جسمی‌ای که فرد آن را تحمل‌ناپذیر توصیف می‌کند؛
- داشتن قصد یا برنامه یا جست‌وجوی راهی برای اقدام؛
- خداحافظی غیرمعمول، بخشیدن وسایل مهم یا مرتب‌کردن ناگهانی امور شخصی؛
- کناره‌گیری محسوس از نزدیکان یا فعالیت‌های روزمره؛
- نوسان شدید خلق، بی‌قراری یا خشم غیرمعمول؛
- تغییر قابل‌توجه در خواب یا خوردن؛
- افزایش مصرف الکل یا مواد؛
- رفتارهای بسیار پرخطر و بی‌اعتنا به پیامدها؛
- یا آرامش ناگهانی و توضیح‌ناپذیر پس از دوره‌ای از آشفتگی شدید.
اگر نگرانید، پرسیدن مستقیم و کمک‌گرفتن مسئولانه‌تر از حدس‌زدن است. این نشانه‌ها با راهنمای مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا همسو هستند.
آیا تست خودکشی می‌تواند خطر را تشخیص دهد؟
خیر؛ هیچ تست آنلاین یا امتیاز یک پرسش‌نامه نمی‌تواند با قطعیت پیش‌بینی کند چه کسی اقدام خواهد کرد. راهنمای NICE درباره خودآسیب‌رسانی توصیه می‌کند ابزارها و طبقه‌بندی‌های «کم، متوسط یا زیاد» برای پیش‌بینی خودکشی یا تصمیم‌گیری درباره درمان و ترخیص به‌تنهایی استفاده نشوند.
پرسش‌نامه ممکن است گفت‌وگو را آغاز کند، اما جای ارزیابی روانی‌اجتماعی را نمی‌گیرد. اگر اکنون به خودکشی فکر می‌کنید، منتظر نتیجه تست نمانید. میزان فوریت باید با گفت‌وگوی مستقیم درباره قصد، برنامه، دسترسی به خطر، وضعیت جسمی، مصرف مواد، حمایت در دسترس و شرایط همان لحظه سنجیده شود.
اگر خودتان به خودکشی فکر می‌کنید، چه کار کنید؟
در اوج بحران، ذهن ممکن است جهان را به یک راه بسته تقلیل دهد. هدف نخست حل‌کردن همه مشکلات زندگی نیست؛ هدف این است که فاصله‌ای امن میان فکر و اقدام ایجاد شود و فرد دیگری وارد این لحظه شود.
- تنها نمانید. به یک نفر مشخص زنگ بزنید یا پیام بدهید و مستقیم بگویید که به همراهی نیاز دارید. اگر نفر اول پاسخ نداد، سراغ نفر بعدی یا خدمات اضطراری بروید.
- از موقعیت خطرناک فاصله بگیرید. به فضایی بروید که افراد دیگری حضور دارند و، اگر ممکن است، وسایل یا داروهای نگران‌کننده را به فردی قابل اعتماد بسپارید.
- کمک فوری بگیرید. در ایران، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ و اورژانس پزشکی ۱۱۵ برای وضعیت فوری در اولویت‌اند. خط ۱۴۸۰ بهزیستی برای مشاوره تلفنی معرفی شده است، اما جای پاسخ اورژانسی را نمی‌گیرد.
- الکل یا مواد مصرف نکنید. این مواد می‌توانند قضاوت و کنترل تکانه را دشوارتر کنند.
- تا رسیدن کمک هیچ تصمیم برگشت‌ناپذیری نگیرید. یک قرار کوتاه برای به‌تعویق‌انداختن اقدام، درمان نیست؛ فقط زمان لازم برای رسیدن حمایت را می‌سازد.
تنفس، دوش، پیاده‌روی یا خواب شاید برای بعضی افراد از شدت تنش کم کند، اما در بحران خودکشی نباید جای تماس با یک انسان، ارزیابی حرفه‌ای یا کمک اورژانسی را بگیرد.
چگونه از فردی که افکار خودکشی دارد حمایت کنیم؟
لازم نیست درمانگر باشید یا جمله‌ای بی‌نقص پیدا کنید. مهم‌تر از نصیحت، حضور روشن و مسئولانه است. نگرانی خود را مستقیم بیان کنید، گوش دهید و برای گرفتن کمک همراه شوید.
چه بپرسیم؟
– «از حرفت نگران شدم. آیا به خودکشی فکر می‌کنی؟»
– «آیا برای انجامش برنامه‌ای داری؟»
– «آیا چیزی در دسترست هست که ممکن است با آن به خودت آسیب بزنی؟»
– «الان تنها هستی؟ می‌توانم کنارت بمانم یا کسی را خبر کنم؟»
– «بیایید با هم به یک متخصص یا خدمات بحران زنگ بزنیم.»
پرسیدن مستقیم درباره خودکشی این فکر را در ذهن فرد ایجاد نمی‌کند. اگر قصد، برنامه یا دسترسی به خطر وجود دارد، گفت‌وگو را به اقدام ایمنی و تماس با خدمات اضطراری وصل کنید.
چه چیزهایی کمک نمی‌کنند؟
– گفتن «این حرف‌ها را برای جلب توجه می‌زنی»؛
– به چالش کشیدن فرد با جمله‌هایی مانند «جرأتش را نداری»؛
– شرمنده‌کردن او با اشاره به خانواده، فرزندان یا باورهای اخلاقی؛
– قول‌گرفتن ساده و سپس تنهاگذاشتن او؛
– راز نگه‌داشتن خطر فوری؛
– کوچک‌شمردن مسئله یا گفتن «فقط مثبت فکر کن»؛
– یا تلاش برای مهار فیزیکی فرد وقتی ایمنی شما یا او در خطر است.
اگر فرد از شما می‌خواهد موضوع را به کسی نگویید اما خطر فوری وجود دارد، ایمنی بر محرمانه‌ماندن گفت‌وگو مقدم است. تا حد امکان توضیح دهید که چرا لازم است فرد دیگری یا خدمات اضطراری را وارد موقعیت کنید.
آیا حرف‌زدن درباره خودکشی خطر را بیشتر می‌کند؟
خیر. پرسیدن مستقیم و بدون قضاوت، فرد را به اقدام تشویق نمی‌کند و ممکن است راه بیان تجربه و دریافت کمک را باز کند. آنچه می‌تواند آسیب‌زا باشد، شرح جزئیات روش‌ها، رمانتیک‌کردن مرگ، ارائه خودکشی به‌عنوان راه‌حل یا تبدیل آن به محتوایی هیجان‌انگیز است. راهنمای گزارش‌دهی مسئولانه سازمان جهانی بهداشت بر پرهیز از جزئیات روش و ارائه روشن مسیرهای کمک تأکید می‌کند.
پیامدها و عواقب اقدام به خودکشی
پیامد یک اقدام می‌تواند از آسیبی که در نگاه اول دیده می‌شود گسترده‌تر باشد. حتی اگر فرد بیدار است یا می‌گوید حالش خوب است، ممکن است آسیب جسمی نیازمند ارزیابی فوری داشته باشد. از نظر روانی نیز شرم، ترس، گیجی، ناامیدی یا احتمال تکرار بحران می‌تواند باقی بماند. نزدیکان هم ممکن است با شوک، خشم، احساس گناه و فرسودگی روبه‌رو شوند.
هدف از بیان این پیامدها ترساندن یا وادارکردن فرد به احساس گناه نیست. اقدام به خودکشی باید با مراقبت جسمی فوری، ارزیابی روانی‌اجتماعی و برنامه پیگیری پاسخ داده شود. سرزنش، بازخواست یا مجبورکردن فرد به توضیح کامل در ساعت‌های نخست می‌تواند فاصله و شرم را بیشتر کند.
درمان افکار خودکشی چگونه انجام می‌شود؟
«درمان خودکشی» یک روش واحد نیست. مراقبت باید بفهمد افکار در چه زمینه‌ای شکل گرفته‌اند، خطر فعلی چیست، چه عوامل جسمی یا روانی دخیل‌اند و چه حمایت‌هایی برای ساعات و روزهای آینده لازم است.
ارزیابی فوری و روانی‌اجتماعی
پس از اقدام یا در خطر جدی، سلامت جسمی و ایمنی فوری باید هم‌زمان با وضعیت روانی بررسی شود. ارزیابی روانی‌اجتماعی فقط شمارش نشانه‌ها نیست؛ شرایط زندگی، اتفاق‌های اخیر، مصرف مواد، حمایت‌های در دسترس، سابقه بحران، قصد فعلی و ترجیح‌های خود فرد نیز اهمیت دارند. NICE توصیه می‌کند این ارزیابی در اولین فرصت و با هدف ساختن فهم مشترک و برنامه مراقبت انجام شود.
روان‌درمانی، دارودرمانی و حمایت اجتماعی
برنامه مراقبت ممکن است شامل روان‌درمانی، درمان یک اختلال زمینه‌ای، رسیدگی به مصرف مواد، حمایت اجتماعی و در صورت نیاز دارودرمانی باشد. دارو باید توسط پزشک تجویز و پیگیری شود؛ شروع، تغییر یا قطع خودسرانه آن در دوره بحران می‌تواند ناایمن باشد.
روان‌درمانی می‌تواند به شناخت الگوی بحران، گسترش راه‌های تحمل پریشانی و حل مسئله، کار بر رابطه‌ها و فشارهای زندگی و ساختن برنامه‌ای برای موقعیت‌های پرخطر کمک کند. تراپی راه‌حل فوری یا تضمین بهبود نیست؛ فرایندی حرفه‌ای است که باید با ارزیابی مستمر ایمنی و نتیجه همراه باشد.
طرح ایمنی چیست؟
طرح ایمنی، فهرستی شخصی و مکتوب برای زمان شدت‌گرفتن افکار است. بهتر است این طرح با همکاری متخصص و خود فرد نوشته شود و می‌تواند شامل این موارد باشد:
- نشانه‌های آغاز بحران برای همان فرد؛
- کارهای کوتاه و بی‌خطری که کمی فاصله از موج بحران ایجاد می‌کنند؛
- آدم‌ها و مکان‌هایی که حضور کنارشان کمک‌کننده است؛
- نام و شماره افرادی که می‌توان از آن‌ها کمک خواست؛
- اطلاعات تماس درمانگر و خدمات بحران؛
- و توافقی عملی برای کاهش دسترسی به وسایل یا موقعیت‌های خطرناک.
طرح ایمنی جای درمان یا خدمات اضطراری را نمی‌گیرد. ارزش آن در این است که وقتی فکرکردن دشوار شده، گام‌های بعدی از پیش روشن باشند.
بعد از اقدام به خودکشی چه حمایتی لازم است؟
زنده‌ماندن پس از یک اقدام، پایان بحران نیست. آسیب جسمی باید فوراً ارزیابی شود، حتی اگر فرد در ظاهر حال بهتری دارد. پس از مراقبت پزشکی، ارزیابی روانی‌اجتماعی، برنامه ترخیص روشن و پیگیری اهمیت دارند. سابقه اقدام از عوامل مهم افزایش خطر آینده است، اما به معنای حتمی‌بودن تکرار نیست.
نزدیکان بهتر است درباره وقت بعدی، داروها، شماره‌های ضروری و طرح ایمنی اطلاعات روشن بگیرند؛ ارتباط را پس از روزهای اول حفظ کنند؛ تغییرهای نگران‌کننده را با تیم درمان در میان بگذارند؛ و برای فشار روانی خودشان نیز حمایت بگیرند. حمایت به معنای نظارت دائمی یا پذیرفتن تمام مسئولیت زندگی فرد نیست؛ مراقبت ایمن کاری مشترک میان خود فرد، نزدیکان و متخصصان است.
چند باور نادرست درباره خودکشی
«کسی که حرفش را می‌زند، انجامش نمی‌دهد»
هر اشاره به خودکشی باید جدی گرفته شود. بعضی افراد پیش از اقدام مستقیم یا غیرمستقیم درباره مرگ، ناامیدی یا سرباربودن حرف می‌زنند. جدی‌گرفتن به معنای وحشت‌زده‌شدن نیست؛ یعنی پرسیدن، ماندن و کمک‌گرفتن.
«فقط افراد دارای اختلال روانی به خودکشی فکر می‌کنند»
مشکلات سلامت روان می‌توانند خطر را افزایش دهند، اما خودکشی را نمی‌توان فقط به یک تشخیص نسبت داد. بحران‌های رابطه‌ای، اقتصادی، جسمی یا اجتماعی و تجربه خشونت، فقدان و انزوا نیز ممکن است نقش داشته باشند. در عین حال، وجود بحران به معنای اجتناب‌ناپذیربودن اقدام نیست.
«اگر کسی تصمیم گرفته باشد، دیگر کاری نمی‌شود کرد»
شدت افکار و قصد می‌تواند تغییر کند. کاهش دسترسی به خطر، حضور یک فرد دیگر، مداخله اورژانسی، درمان و پیگیری مستمر می‌توانند در پیشگیری نقش داشته باشند. به جای پیش‌بینی قطعی آینده، باید بر کاری تمرکز کرد که اکنون ایمنی را بیشتر می‌کند.
سوگ پس از خودکشی
مرگ یک عزیز بر اثر خودکشی ممکن است سوگی همراه با پرسش‌های بی‌پاسخ، خشم، احساس گناه، شرم یا ترس از قضاوت به جا بگذارد. نسبت‌دادن مرگ به یک نفر، یک جمله یا یک اتفاق معمولاً تصویر دقیقی نمی‌سازد. برای پرداختن عمیق‌تر به این تجربه، مقاله کنار آمدن با خودکشی اطرافیان صفحه مکمل این مطلب است.
اگر پس از این فقدان خودتان نیز با افکار آسیب به خود روبه‌رو شده‌اید، موضوع را فوری با یک فرد مطمئن و متخصص در میان بگذارید و در خطر فوری از خدمات اضطراری استفاده کنید.
دریافت کمک حرفه‌ای و نقش سیمیاروم
اگر خطر فوری وجود ندارد اما افکار خودکشی تکرار می‌شوند، شدت می‌گیرند یا بر زندگی روزمره اثر گذاشته‌اند، ارزیابی حرفه‌ای را به تعویق نیندازید. انتخاب درمانگر باید با توجه به شرایط، سابقه درمان، زبان، محل زندگی و احتمال نیاز به همکاری با روان‌پزشک انجام شود.
سیمیاروم می‌تواند برای انتخاب درمانگر و شروع یک مسیر درمانی برنامه‌ریزی‌شده به ایرانیان خارج از کشور کمک کند. جلسه پیش‌مشاوره سیمیاروم یک گفت‌وگوی کوتاه برای ارزیابی اولیه و انتخاب درمانگر است؛ این جلسه خدمت بحران یا اورژانس نیست. در خطر فوری باید از خدمات اضطراری محل زندگی استفاده شود.
افکار خودکشی ممکن است جهان را موقتاً به یک مسیر بسته تبدیل کنند. کمک حرفه‌ای وعده نمی‌دهد همه‌چیز فوراً آسان می‌شود، اما می‌تواند امکان دیگری بسازد: اینکه این لحظه به‌تنهایی حمل نشود، ایمنی بیشتر شود و راه‌هایی که اکنون دیده نمی‌شوند، در رابطه‌ای حرفه‌ای و انسانی دوباره بررسی شوند.
منابع
– سازمان جهانی بهداشت: Suicide
– مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا: نشانه‌های هشدار خودکشی
– مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا: پنج گام برای کمک به فرد دارای افکار خودکشی
– مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا: عوامل خطر و محافظت‌کننده
– NICE: ارزیابی، مدیریت و پیشگیری از تکرار خودآسیب‌رسانی
– سازمان جهانی بهداشت: راهنمای گزارش‌دهی مسئولانه درباره خودکشی
– کمیساریای عالی سازمان ملل در ایران: خدمات حمایت روانی‌اجتماعی و شماره‌های تماس
